Mangalanın Hikâyesi

Bir Oyun Ailesi: Mankala

Dünyada taşları kuyulara birer birer "ekip" sonra "toplayan" yüzlerce oyun vardır. Bu oyunların hepsine mankala ailesi denir. Afrika'dan Orta Doğu'ya, Orta Asya'dan Güneydoğu Asya'ya kadar çok geniş bir bölgede oynanırlar.

Bu oyunların binlerce yıllık olduğu düşünülür. Uzmanlar tarihlerini kesin olarak bilemese de oyunun ekim ve hasat işine benzemesi, onun tarımla uğraşan toplulukların hayatından doğduğunu düşündürür: taş tohumdur, kuyu tarladır, hazine ambardır.

Öğretmene: Öğrencilere sorun: "Taşları kuyulara tek tek bırakmak size hangi işi hatırlatıyor?" Cevap genellikle tohum ekmektir.

Adı nereden gelir?

"Mankala" sözcüğünün Arapçadaki nakala (taşımak, bir yerden bir yere götürmek) kökünden geldiği kabul edilir. Oyunun özü de budur: taşları kuyudan kuyuya taşımak. Türkçede oyun mangala adıyla yerleşmiştir; Anadolu'nun farklı yörelerinde başka adlarla da anıldığı derlenmiştir.

Anadolu'da Mangala

1. Toprak ve çakıl taşıTahtası olmayan için oyun hep ulaşılabilirdi: yere açılan iki sıra çukur, bir avuç çakıl, fasulye ya da kayısı çekirdeği yeterdi. Çobanlar, köylüler ve çocuklar böyle oynardı.
2. Osmanlı dönemiMangalanın kahvehanelerde ve konaklarda oynandığı, ahşaptan süslü tahtalarının yapıldığı bilinir. 17. yüzyıl gezgini Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde mangaladan söz edildiği aktarılır.
3. Unutulmaya yüz tutmaYeni oyunlar ve ekranlar yaygınlaştıkça mangala, birçok geleneksel oyun gibi daha az oynanır oldu.
4. Okullarla gelen yeni hayatZekâ ve strateji oyunlarına ilgi artınca mangala yeniden keşfedildi; okullarda öğretilmeye, turnuvaları düzenlenmeye başlandı.
5. BugünAhşap ve plastik tahtada, sınıfta, akıllı tahtada ve telefonda. Kurallar aynı, heyecan aynı.

Okullarda Mangala

Mangala, ortaokullarda okutulan Zekâ ve Akıl Oyunları dersinde yer alan strateji oyunlarından biridir. Okullar arası ve il düzeyinde akıl ve zekâ oyunları turnuvaları düzenlenmektedir. Yarışmaya hazırlanan öğrenciler için sınıf içi puanlı turnuvalar iyi bir alıştırmadır.

Mangala çocuklara şunları kazandırır:

• Sayma ve toplama: Her hamle bir sayma alıştırmasıdır. Tek-çift kavramı oyunun merkezindedir.
• İleriyi düşünme: "Ben bunu yaparsam rakibim ne yapar?" sorusu planlama becerisini geliştirir.
• Sabır ve dikkat: Acele eden kaybeder; dikkatle sayan kazanır.
• Kazanmayı ve kaybetmeyi öğrenmek: Şans olmadığı için sonuç tamamen oyuncuya bağlıdır.

Ders programları ve turnuva yönergeleri yıllara göre değişebilir; güncel bilgi için okulunuzun ve il millî eğitim müdürlüğünün duyurularına bakın.

Dünyadaki Akrabaları

Mangalanın kardeşleri dünyanın dört bir yanında farklı adlar ve kurallarla oynanır:

Mangalayı akrabalarından ayıran üç özellik: ilk taşın aynı kuyuya bırakılması, çift yapınca toplama ve boş kuyu yakalaması.

Etkinlik: Yumurta Kolisinden Mangala

Tahtası olmayan sınıf için 10 dakikalık bir etkinlik:

1. 12'lik bir yumurta kolisi alın. Karşılıklı iki sıra 6 göz, kuyularınız olacak.
2. İki küçük kap (ya da ikiye kesilmiş bir başka koli) hazırlayın: bunlar hazineler. Kolinin iki ucuna koyun.
3. 48 küçük nesne toplayın: fasulye, nohut, düğme, boncuk ya da renkli taş.
4. Her göze 4 tane koyun ve kurallara göre oynayın.
5. İsterseniz koliyi boyayıp desenler çizerek kendi tahtanızı süsleyin.

Küçük nesneleri yutma tehlikesi olan yaş gruplarında kullanmayın; büyük düğme ya da ceviz tercih edin.

Sınıfta Tartışma Soruları

1. Mangalanın binlerce yıl boyunca unutulmadan gelmesinin nedeni ne olabilir?
2. Mangalada şans var mı? Zar atılan oyunlardan farkı nedir?
3. Büyüklerinize sorun: Çocukken hangi oyunları oynarlardı? Mangalayı biliyorlar mı?
4. Mangala ile tarım arasında nasıl bir benzerlik var?
5. Kendi kuralınızı ekleseydiniz ne olurdu? Oyun daha mı zor, daha mı kolay olurdu?